Anatomical Sciences Journal

en نماز به عنوان یک تمرین چندوجهی ذهن و بدن: اتصال مغز، سلامت روان، کنترل حسی-حرکتی و انعطاف‌پذیری عصبی Salah (Islamic Prayer) as a Multimodal Mind–body Practice: Brain Connectivity, Mental Health, Sensorimotor Control, and Neuroplasticity Neuroanatomy Neuroanatomy Review Review <div style="text-align: justify;">مقدمه: پژوهش‌های علوم اعصاب به‌طور فزاینده‌ای نشان می‌دهند که اعمال تأملی و مراقبه‌ای، عملکرد مغز را عمدتاً از طریق پویایی شبکه‌های عصبی در مقیاس بزرگ، و نه صرفاً از طریق تغییرات در نواحی منفرد مغز، تحت تأثیر قرار می‌دهند. با وجود ترکیب منحصربه‌فرد حرکت جسمانی، آواسازی ریتمیک قرآن، توجه پایدار و درگیری عاطفی–معنوی، نماز اسلامی (صلاه/نماز) در مقایسه با مراقبه‌های سکولار، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این مرور، در چارچوب علوم اعصاب شبکه‌ای، پردازش پیش‌بینانه و نوروپلاستیسیته، نماز را به‌عنوان یک سامانه عصب‌شناختی چندوجهی بازتعریف می‌کند. روش‌کار: این مطالعه با استفاده از پایگاه‌های اطلاعاتی PubMed, Web of Science, Scopus, and  Google Scholar و با پوشش مطالعات منتشرشده طی سال‌های 2010 تا 2026 انجام شد. معیار ورود شامل مطالعات انسانی بود که اثرات عصبی، فیزیولوژیک، مولکولی یا رفتاری نماز یا تلاوت قرآن را با استفاده از الکتروانسفالوگرافی/الکتروانسفالوگرافی کمی (EEG/QEEG)، مگنتوانسفالوگرافی (MEG) یا تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی (fMRI) گزارش کرده بودند. با توجه به ناهمگونی روش‌شناختی مطالعات، یافته‌ها به‌صورت کیفی سنتز شدند. یافته‌ها: بر اساس مطالعات بررسی‌شده، نماز با افزایش توان امواج آلفا–تتا، کاهش فعالیت شبکه حالت پیش‌فرض، افزایش درگیری و فعال‌سازی شبکه‌های پیش‌پیشانی–سینگولیت–اینسولار و غلبه فعالیت پاراسمپاتیک همراه بود که از تنظیم توجه و کاهش استرس حمایت می‌کند. تصویربرداری ساختاری MRI شواهدی از نوروپلاستیسیته در جسم پینه‌ای نشان داد؛ همچنین داده‌های غدد درون‌ریز از طبیعی‌سازی کورتیزول و آلفا-آمیلاز و تعدیل بیان BDNF و IL-6 حکایت داشتند. پیامدهای رفتاری شامل بهبود ثبات هیجانی و ذهن‌آگاهی در گروه‌های روان‌پزشکی بود. مقایسه با مراقبه مبتنی بر واقعیت مجازی، تصویرسازی حرکتی و تحریک ریتمیک، مکانیسم‌های مشترک شناخت مجسم و انعطاف‌پذیری عصبی را آشکار ساخت. تحلیل‌های عصب‌پدیدارشناختی نیز یکپارچگی میان‌شبکه‌ای را به‌عنوان شاخصی از تخصص در اعمال تأملی برجسته کردند نتیجه‌گیری: نماز (عبادت اسلامی) به‌عنوان یک عمل منسجم ذهن–بدن مطرح می‌شود که در سطوح مختلف بر شبکه‌های عصبی، تعادل دستگاه عصبی خودمختار و نوروپلاستیسیته اثر می‌گذارد. پژوهش‌های آینده با بهره‌گیری از EEG کمی، MEG، fMRI با میدان بالا، تراکتوگرافی و پروفایل‌سازی مولکولی برای تبیین مسیرهای علّی و گسترش یافته‌ها به حوزه‌های سلولی و اپی‌ژنتیک ضروری است</div> <div style="text-align: justify;">Introduction: Neuroscientific research increasingly shows that contemplative practices affect brain function primarily through large-scale network dynamics rather than isolated regional changes. Despite its unique integration of embodied movement, rhythmic Qur'anic vocalization, sustained attention, and emotional–spiritual engagement, Islamic prayer (Salah/Namaaz) has received less attention than secular meditation. In the context of network neuroscience, predictive processing, and neuroplasticity, this review reframes Salah as a multimodal neurocognitive system. Methods: This study was conducted using Web of Science, PubMed, Scopus, and Google Scholar (2010–2026). Inclusion focused on human studies reporting neural, physiological, molecular, or behavioral effects of Salah or Qur'anic recitation via EEG/QEEG, MEG, or fMRI. Findings were synthesized qualitatively due to methodological heterogeneity. Results: According to studies, Salah linked to enhanced alpha–theta power, reduced default-mode network activity, strengthened prefrontal–cingulo–insular recruitment, and parasympathetic dominance, supporting attentional regulation and stress reduction. Structural MRI showed corpus callosum neuroplasticity; endocrine data indicated normalized cortisol/alpha-amylase and modulated BDNF/IL-6 expression. Behavioral outcomes included improved emotional stability and mindfulness in psychiatric groups. Comparisons with VR meditation, motor imagery, and rhythmic stimulation revealed shared embodied cognition and plasticity mechanisms. Neurophenomenological analyses highlighted between-network integration as a contemplative expertise marker. Conclusion: Islamic prayer emerges as a cohesive mind-body practice influencing networks, autonomic balance, and neuroplasticity at multiple levels. Future research using QEEG, MEG, high-field fMRI, tractography, and molecular profiling is needed to elucidate causal pathways and extend findings to cellular/epigenetic domains.</div> عبادت, مدیتیشن, تصویربرداری عصبی, نوروپلاستیسیتی, شبکه‌های عصبی Prayer, Meditation, Neuroimaging, Neuroplasticity, Neural Networks 0 0 http://anatomyjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-453-1&slc_lang=en&sid=1 Enam Alhagh Gorgich enam.gorgich@yahoo.com 10031947532846007889 10031947532846007889 No Department of Anatomy, School of Medicine, Iranshahr University of Medical Sciences, Iranshahr, Iran Amir Raoofi A_raff@ymail.com 10031947532846007890 10031947532846007890 No Department of Anatomy, School of Medicine, Sabzevar University of Medical Sciences, Sabzevar, Iran Auob Rustamzadeh Auob2020rustamzade@gmail.com 10031947532846007891 10031947532846007891 No Cellular and Molecular Research Center, Research Institute for Prevention of Non-communicable Diseases, Qazvin University of Medical Sciences, Qazvin, Iran.